sobota, 24 grudnia 2016

Karty do gry Architektura w Szczecinie na mapie


praktyczny i rozwojowy dodatek do Kart Architektury w Szczecinie - wszystkie 52 obiekty z kart oznaczone na mapie; krótkie opisy będą w przyszłości wzbogacane o grafikę i linki do wpisów na blogu itp. na razie wersja podstawowa:

https://www.google.com/maps/d/edit?mid=1U8rSe89invKmJ7vx5dRMdrjw-Yk&ll=53.4333960687416%2C14.540764699999954&z=13
kliknij mapę / click on the map

poniedziałek, 28 listopada 2016

Pomysły na festiwal architektury w Szczecinie / list z roku 2013

poniżej list, który napisałem do SARPu o. Szczecin w styczniu 2013, w odpowiedzi na ich poszukiwania nowych pomysłów na Westival:

Drodzy Państwo,
poniżej wypisałem kilka myśli związanych z Westivalem;  część z nich dotyczy punktów festiwalu, które były do tej pory i są okej (warsztaty - jak ostatnio prowadzone przez gościa zagranicznego i miejscowych architektów, czy projekcje filmów), inne są pomysłami nowymi tutaj - ale podpatrzonymi gdzie indziej - jak np. konkursy towarzyszące festiwalowi architektury - chociażby we Wrocławiu (DOFA);
 
POMYSŁY NA FESTIWAL ARCHITEKTURY W SZCZECINIE

- Kurator  – co roku inny (np. uznany architekt) – wzorem biennale w Wenecji;  co roku inny charakter, inny pomysł na festiwal; samo ogłoszenie kto będzie odpowiedzialny za imprezę w danym roku może być wydarzeniem;



- Międzynarodowi goście / goście z kraju – wykłady, wystawy, prezentacje; wspólne warsztaty dla studentów z całej Polski; (tak jak w 2012)
Szansa w tym roku : nowa filharmonia może umieścić Szczecin na mapie architektury europejskiej a może nawet i światowej; w tym roku kończone będą filharmonia i centrum przełomy – należy koniecznie zaprosić autorów tych projektów : architektów Barozzi – Veiga oraz Roberta Koniecznego – aby przeprowadzili warsztaty i dali wykłady – zaprezentowali swoje prace w formie wystaw;



- Dni otwarte w ciekawych pracowniach architektonicznych;



- Dni otwarte na wydziale architektury (otwarte wykłady, wystawy projektów studenckich, publiczne prezentacje)

Ogólne większe zaangażowanie wydziału architektury ZUT;



-  Konkurs / nagroda – np. DOFA (dolnośląski festiwal architektury) ma 4 wystawy konkursowe: Przyjazna Przestrzeń Publiczna, Wnętrze & Dizajn, Superwizja, Honorowa Nagroda SARP Wrocław;



Konkursy mogą mieć zasięg lokalny a także ogólnopolski – później takie wystawy mogą podróżować po różnych miastach (jak wystawa po imprezie ‘Młodzi do Łodzi’)



- Projekcje filmów o architekturze – to co było do tej pory – ale być może we współpracy z jakimś kinem;



- Zaangażowanie centrów handlowych – np. wystawa projektów w Galerii Kaskada czy w Galaxy;



- Większe nagłośnienie festiwalu w mediach – TV, radio, gazety – też w prasie fachowej o zasięgu krajowym;



- ‘Otwarte Drzwi’ – wycieczki po budynkach z autorami ich projektów – architektami;



- Konkurs na pawilon – tani, szybki w budowie – budowa pawilonu, w nim wystawy / prezentacje;   potrzebny sponsor;



- Współpraca Miasta – rozstrzygnięcie konkursu organizowanego przez miasto w dniach festiwalu; 



- Interesujące wydawnictwo festiwalowe – książka wydana z okazji festiwalu – nie koniecznie zawierająca jego program itp., tylko promująca architekturę i architektów Szczecina;   coś co zainteresowałoby czytelników w Polsce – jak ‘Źle urodzone’ Filipa Springera (bestseller) czy ‘Warszawa niezaistniała’ Jarosława Trybusia; 



- Promowanie architektury; Architektura, jako produkt; Promowanie miasta architekturą; Szczecin może stać się polskim Rotterdamem, czy Wenecją;  Szczecin polską stolicą architektury;    
dobrze wyraża tą myśl poniższy fragment wypowiedzi Piotra Hofmana:



Należy z architektury zrobić towar, powiem bez mała "przedmiot pożądania". Wykreować w Szczecinie modę na sztukę przez duże "S" i architekturę przez duże "A". Dać jasny sygnał, że architektura jest ważna. Włączyć w promocje architektury ZUT w sensie praktycznym. Pozwolić na start w zawodzie świeżo upieczonym architektom, zorganizować warsztaty studenckie w celu wariantowego przedstawienia miasta naszych marzeń. Nagradzać inwestorów za budynki innowacyjne i proekologiczne, chociażby obniżając w zamian cenę zbywanych nieruchomości. Pomóc inwestorom w promocji ich budynków (mieszkalnych, biurowych) poprzez wykorzystanie olbrzymiej maszyny promocyjnej miasta.

Piotr Hofman – fragment artykułu o kamienicy po Barbarze / w Wyborcza Szczecin
 
mam nadzieję, że będzie to inspirujące; jest coraz więcej ludzi chcących pomóc w organizacji Westiwalu - i nic nie stoi na przeszkodzie, żeby z roku na rok była to impreza co raz lepsza i na co raz wyższym poziomie;

z poważaniem
--
Tomasz Sachanowicz

piątek, 11 listopada 2016

Mies van der Rohe (1886 – 1969)

Ludwig Mies van der Rohe    fot. © Estate of Yousuf Karsh



(notatki i tłumaczenia tekstów z j.angielskiego)


Mies van der Rohe found the same answer for every question.

O budynkach średniowiecznych w Akwizgranie (Aachen) 

All the great styles passed, but they were still there. They didn’t loose anything and they were still as good as on the day they were built. They were medieval buildings, not with any special character, but they were really built.

O uprzemysłowieniu budownictwa, o nowej technologii, materiałach, o przyszłości
The problem before us is not the realization of the present methods, but rather a revolution in the whole nature of the building industry. The nature of the building process will not change as long as we employ essentially the same building materials, for they require hand labour. Industrialization of the process of construction is a question of materials. Our first consideration, therefore must be to find a new building material. Our technologists must and will succeed in inventing a material which can be industrially manufactured and processed and which will be weatherproof, soundproof and insulating. It must be a light material, which not only permits but requires industrial production. All the parts will be made in a factory and the work on the site will consist only of assemblage, requiring extremely few men-hours. This will greatly reduce building costs. Then the new architecture will come into its own.
I am convinced that traditional methods of construction will disappear. In case anyone regrets that the house of the future can no longer be made by hand workers, it should be borne in mind that the automobile is no longer manufactured by carriage makers.

Space, amplitude and a comfortable relationship among the parts – unity, order, form – were his basic requirements. A lack of order in any part hurt him.
 
Museum for a Small City / Muzeum dla Małego Miasta
In this project one is hardly aware of architecture. Where the presentation of art was concerned he felt that they should have complete priority. Architectural details, fantasies in installation or lighting that might even slightly distract the observer’s attention from the works of art were inadmissible. The only features he permitted were open space and a sensibility in its division. The relative ‘absence of architecture’, as he put it, intensifies the individuality of each work of art and at the same time incorporates it into the entire design.

O budynkach drewnianych
Where can we find greater structural clarity than in the wooden buildings of the old?
Where can we find such unity of material, construction and form? What feeling for material and what power of expression there is in these buildings. What warmth and beauty they have.
  
O cegle / About a brick
Now a brick – that is really something. How sensible is this small, handy shape, so useful for every purpose! What logic in its bonding, pattern and texture! What richness in the simplest wall surface! But what discipline this material imposes!

O dyscyplinie i formie:
DISCIPLINE, ORDER, FORM = truth in architecture.

Form is not an aim for architect – it’s result of his work.

SPIRITUAL DISCIPLINE

To attack everything with reason. 

About a house:
I would not like to live in a cubical house with a lot of small rooms. I would rather live on a bench in Hyde Park.
I would build a simple but very large house, so that I can do inside what I like. (as the Japanese do in their houses – changing things around occasionally)

O edukacji architektonicznej:
Mies van der Rohe postrzegał nauczanie jako stymulant – dzięki niemu był zmuszony wyklarować swoje idee, by móc ich nauczać. Uczenie pozwalało mu pracować nad ogólnymi problemami architektonicznymi. Wiedział z doświadczenia, że rozmyślanie nad architekturą podczas pracy nad aktualnym budynkiem nie zdaje egzaminu. To myślenie musi odbyć się wcześniej.

The function of education is to lead us from irresponsible opinion to truly responsible judgement and since s building is a work and not a notion, a method of work, a way of doing should be the essence of architectural education.

He was convinced that a student should not be expected to design a building before he had assimilated the basic tools of his work.

Everything should be guided by reason in order that one is kept on the right track. Some people do not think of reason in connection with architecture – they forget that a brick wall is a very reasonable affair.

Zrozumienie nauki, technologii i innych znaczących sił, które mają wpływ na naszą epokę, kształtują ją.

Brak kierunku szkół architektonicznych, chaos. Nie brak entuzjazmu i talentu.

I believe that in architecture you must deal with construction. When the structure is refined and when it becomes an expression of the essence of our time, it will then and only then become architecture. Every building has its position in a strata – every building is not a cathedral. Those are facts which should be understood and taught. It takes discipline to restrain oneself. I have many times thought this or that would be a wonderful idea, only to overrule this impulse by a method of working and thinking.
If our schools could get to the root of the problem and develop within the student a clear method of working we should have then given him a worthwhile five years. But five years is a very short time when you remember that in most cases these are the most formative years to architect.
 
At least two things should be accomplished; mastery of the tools of his profession and the development of a clear direction. Now it is quite impossible to accomplish the latter when the school itself is not clear.


O indywidualności w architekturze:
To try to express individuality in architecture is a complete misunderstanding, and today most of our schools either intentionally or unintentionally let their students leave with the idea that to do a good building means to do a different building, and they are not different, they are just bad.

O biurowcach:
The office building is a house of work, of organization, of clarity, of economy;
Broad, light workspace, unbroken, but articulated according to the organization of the work; Maximum effect with minimum means.

O nowych formach:
Instead of trying to solve the New problems with old forms, we should develop the New forms from the very nature of the new problems.
Zamiast próbować rozwiązać nowe problemy za pomocą starych form, powinniśmy opracować nowe formy – wynikające z natury nowych problemów. 

O projekcie szklanego wieżowca dla Berlina:
At first glance the shape may look arbitrary;
Factors:
-sufficient illumination of the interior;
-the massing of the building viewed from the street;
-play of reflections;
Por.
Tugendhat House, Brno – lowerable glass wall;
OMA: Casa Bordeaux – movable floor;
Lilly Reich + Mies van der Rohe
Malarz (Mondrian) wyposażył go w ogólny przestrzenny ideał.

(…) było i jest wielu innych architektów – zwłaszcza wśród młodszej generacji – którzy do dziś nie są w stanie wyzwolić się spod potężnego oddziaływania tej kunsztownej struktury. Większość domów zbudowanych przez Paula Rudolpha na Florydzie w latach czterdziestych i wczesnych pięćdziesiątych była wariacją na temat Barcelony; biuro zaprojektowane przez Ieoh Ming Pei dla Williama Zeckendorfa na dachu domu przy Madison Avenue jest w części niemal repliką pawilonu z roku 1929, podobnie jak detale placu u stóp Mile High Centre w Denver, Colorado, też według projektu Pei. W Los Angeles ciesząca się powodzeniem firma architektoniczna zrobiła niemal dokładną kopię pawilonu z Barcelony, wykończoną tynkiem i blachą aluminiową, i umieściła tam swoje biura. Barceloński pawilon kopiowano jako całość lub częściami stale i wszędzie, od Tokio do Sztokholmu, w tanich i drogich materiałach.

Firma Skidmore Owings and Merrill budowała domy bardziej ‘miesowskie’, niż robił to sam Mies.

bibliografia: 
Peter Carter, 'Mies Van Der Rohe At Work', Phaidon Press, 1999 
Peter Blake, ‘Mies van der Rohe – architektura i struktura’, WAiF, Warszawa 1991

 


niedziela, 30 października 2016

Louis I. Kahn – Architekt – Filozof

(notatki i tłumaczenia tekstów z j.angielskiego)



  1. Cisza i światło
  2. Człowiek
  3. Poczucie miejsca / Zmysł miejsca
  4. Instytucje ludzkie
  5. Architektura
  6. Miasto
  7. Osobowość architekta

  1. Cisza i Światło
Zdaniem Kahna Porządek manifestuje się poprzez sztukę.
Kahn odrzucił klasyczne teorie piękna zakładające, że człowiek, aby być zdolnym docenić wartość estetyczną dzieła sztuki musi mieć uprzednio kontakt z pięknem, kompozycja zaś jest formalną realizacją uzyskanego uprzednio konceptu. Zanim więc dzieło sztuki może być zrealizowane autor musi posiąść pomysł (z zewnątrz). Kahn twierdził, że nie jesteśmy w stanie rozpoznać wartości estetycznych zanim przyjmą one formę. Powyższe implikuje, że sztuka istnieje przed jakimkolwiek rozważaniem piękna.

Pojęcie PORZĄDKU jest podstawą i kluczem do rozumienia pracy Kahna. Kahn wierzył, że wszelka sztuka ma swoje źródło w CISZY.
PORZĄDEK jest obecny we wszystkim, w każdym prawie natury. Jest źródłem wszystkiego, co istnieje.  Ludzie mają zmysł PORZĄDKU. Rozumiemy PORZĄDEK zanim jesteśmy świadomi samych rzeczy – ich cech fizycznych. Rozumienie to jest źródłem radości. Nie ma dzieła sztuki, które nie powodowało by poczucia radości, nawet gdy ma tragiczny czy okrutny temat lub brak mu piękna. Radość jest podobnie obecna w CISZY.
Sztuka stanowi jedność tego, co jeszcze nie istnieje z tym co już jest.

To, co nie jest kopią poprzednio istniejącego modelu zostało stworzone po raz pierwszy.

Stworzenie (twórczość wszelka) opiera się na uniwersalnym PORZĄDKU, nie na regułach piękna.

CISZA jest źródłem każdego dzieła sztuki.

Otaczające nas obiekty, tematy i zjawiska nadają im (użyczają) formę i pozwalają rozpoznać je jako takie (dzieła sztuki).
Dla Kahna ŚWIATŁO jest tego najlepszym przykładem. ŚWIATŁO jest nie tylko środkiem, dzięki któremu rozpoznajemy obiekty (dzięki światłu są widoczne) ale też ŚWIATŁO jest źródłem wszystkich praw natury (znanych i nieznanych człowiekowi).

‘Materia jest unicestwionym światłem. Gdy światło przestaje być światłem staje się materią. Cisza ma tendencję [coś] wyrażać, światło zaś tworzy to [coś], nadaje mu formę.
Kreatywność ma dwie strony (aspekty, przejawy, postaci) świetlny i nie-świetlny. (…) góry, rzeki i powietrze są zastygłym światłem, tak też jesteśmy my sami.’

Kahn opowiada się za wykorzystaniem materiałów w ten sam sposób, w jaki robi to natura.
Formy produkowane na skutek działalności ludzkiej są inne od tych wytworzonych przez naturę. Kahn postrzega architekturę jako koniec dualizmu i zjednoczenie tego co ludzkie i tego co naturalne. Produkt ludzki i wytwór natury. Możliwość osiągnięcia harmonii opartej nie o teorie estetyczne a o gruntowną i szeroką świadomość, która niesie ze sobą wielką odpowiedzialność na przyszłość.

Repertuar form tworzonych przez Kahna w ciągu jego kariery nie jest wprost, szybko i łatwo przyswajalny. Niełatwe do zrozumienia mają uderzającą siłę (moc, wigor, energię) i wartość tego, co jest wyrażone po raz pierwszy, czegoś oryginalnego, nigdy przedtem nie widzianego.

Iluminacja – temat ciągłych przemyśleń Kahna.
Trzy różne podejścia testowane i rozwijane w ciągu kariery:

  1. Weiss House : panele ruchome w pionie, pozwalające regulować dopływ światła wedle potrzeby.
  2. Morris House : sama forma domu – ściany z betonowych żyletek tworzy rytmiczną sekwencję światła we wnętrzu.
  3. Fleischer House : rytm wytworzony jest poprzez zastosowanie okien o różnych kształtach.   
 
  1. Człowiek
‘Chociaż przez nią stworzony człowiek nie jest Naturą.’

‘Powodem istnienia człowieka jest wola ekspresji.’

Pomysły oparte są o rozumowanie, co implikuje ich organiczność. Rozumowanie jest ograniczone – może być zmierzone i wyjaśnione. Esencja człowieczeństwa może się wyrazić (być wyrażana), nie może zaś być wyjaśniona czy opisana. Według Kahna trzy podstawowe ludzkie aspiracje (dążenia, pragnienia) to :
1 – pragnienie poznania
2 – pragnienie komunikacji
3 – pragnienie dobrobytu

Ludzka chęć ekspresji wyrasta wprost z tych trzech aspiracji. Można nazwać je naszym powodem do życia, rzeczami nadającymi sens istnieniu. W rozumieniu Kahna ludzki umysł i inteligencja przekształcają te aspiracje w ekspresję.

  1. Pragnienie poznania stymulowane jest przez potrzebę zrozumienia otaczającego nas świata.
‘ Każda ludzka aktywność jest niczym więcej innym, jak pragnieniem odkrycia przyczyn naszej egzystencji i środków, które uczyniły ją możliwą.’

Być ‘miejscem spotkania’ jest za razem powodem istnienia i istotą miasta. Kahn rozumiał miasto, jako wynik ludzkiej dążności do gromadzenia się i komunikowania z bliźnimi istotami.
Wszelkie teoretyczne analizy (socjologiczne, ekonomiczne i technologiczne) są zgodne, iż ULICA – rozumiana, jako miejsce spotkań jest podstawą i początkiem miasta. Według Kahna ULICA jest prawdopodobnie pierwszą ludzką instytucją, ‘miejscem spotkań na otwartym powietrzu’. (por. grecka AGORA / rzymskie FORUM / średniowieczny RYNEK)

Jednym z ćwiczeń dla studentów na prowadzonych przez Kahna zajęciach na University of Pennsylvania był projekt ‘MIEJSCA, GDZIE LUDZIE MOGĄ CZUĆ SIĘ DOBRZE’.
Przed zaprezentowaniem wyników zadania każdy student musiał wpierw takie miejsce zdefiniować.
Studenci szybko doszli do wniosku, że (niezależnie od rozmiaru czy charakteru) miejsce to powinno umożliwić realizację każdej ludzkiej potrzeby (jakkolwiek wzniosłej).
Zadanie znalazło kilka różnych rozwiązań (odpowiedzi) co pozwoliło Kahnowi zademonstrować, że architektura nie powstaje przypadkowo.

Wszystko zbudowane bez jakiegoś rodzaju poprzednika – jak piramidy, Partenon lub pierwotne mieszkanie ma swoje korzenie w ludzkiej potrzebie nadania wyrazu naszej egzystencji. (aby to uczynić musimy zwrócić się ku naturze)
Rozsądek i intelekt potrzebne są wraz z wolą ekspresji – bez nich istnieje niebezpieczeństwo popadnięcia w nieodpowiedzialność i nie osiągnięcie harmonii. Dwie różne sytuacje nie mogą mieć takiego samego rozwiązania formalnego. Kahn nazywał tą interakcję SŁUSZNOŚCIĄ. (zasadnością / prawdziwością)

Te trzy elementy (rozsądek, intelekt, wola ekspresji) dostarczają nam kryteriów, dzięki którym osiągamy odpowiednie rozwiązanie.

Kahn sądził, że fizyczna zasadność i prawa natury są ze sobą powiązane. Np. koła są koniecznie okrągłe.

Słuszność psychologiczna to suma zamiarów, które czynią dzieła natury odmiennymi od wytworów człowieka.

Wola ma stałą dążność do tworzenia, do odkrywania nowych rzeczy uśpionych (drzemiących) w podświadomości. Aby obiekt mógł zaistnieć, musi użyć środków, których dostarcza natura.

Pierwszy samolot był wynikiem ludzkiego życzenia, by latać. Tak samo jak pierwszy most był wynikiem potrzeby przekroczenia doliny czy rzeki. Specyficznie ludzkim talentem jest zdolność do wynajdywania i produkcji nowych, podsuniętych przez wyobraźnię rzeczy (raczej niż skopiowanych z poprzednio istniejącego modelu) wciąż szanujących prawa natury.
Gdy wola ekspresji (zasadność psychologiczna) łączy się ze środkami ekspresji (zasadnością fizyczną) obiekty mogą być zmaterializowane. W ten sposób były poczęte piramidy i pierwsza grecka kolumna.
To podłoże (podstawa) ludzkiej aktywności (lub wszystkich ludzkich działań).

Przejście od CISZY do ŚWIATŁA. Przemiana CISZY w ŚWIATŁO.

3. Poczucie miejsca / zmysł miejsca

Kahna rozumienie ludzkiej natury jest powiązane ściśle z jego pojęciem MIEJSCA. Gdy pojęcie to odnieść do ludzi implikuje ono pragnienie bycia, posiadania a nawet podboju. Idee odosobnienia i spotkania są w tym pojęciu obecne jednocześnie. Dla Kahna idea MIEJSCA nie jest fizycznym faktem, który mógłby być przedstawiony za pomocą obrazu, ale konsekwencją programu, który zaspokaja ludzkie potrzeby i wymagania dotyczące szczególnego miejsca.
Kahn zainteresowany był tworzeniem przestrzeni nie w znaczeniu połączenia prostych części, lecz na drodze o wiele bardziej złożonego procesu.
Wydaje się prawdopodobnym, że architektura istniała nawet przed wzniesieniem pierwszego dachu podpartego czterema słupami. Architektura zaczyna się wraz z decyzją gdzie usytuować obiekt. Wskutek czego ‘poczucie miejsca’ powstaje z połączenia ludzkich potrzeb (wyrażonych w budynku) i naturalnej specyfiki miejsca.

Salk Institute, Biblioteka w Exeter, Muzeum w Fort Worth są miejscami o charakterze socjalnym, których przestrzenie perfekcyjnie spełniają ludzkie potrzeby.

Budynki Kahna były często projektowane, jako zamknięte jednostki z nieprzerwanymi ścianami, co czyni niemożliwym odgadnięcie nadzwyczajnej modulacji (zmienności w zależności od warunków / wymagań) struktury wewnętrznej. 
Tym sposobem formy stworzone przez Kahna kładą nacisk na intymność przestrzeni wewnętrznej, zapewniając wrażenie dobrego samopoczucia, stanowiąc jednocześnie wysoce indywidualny i ekspresyjny język formalny.

Dla Kahna MIEJSCE jest lokacją ludzkich zajęć i manifestacji ludzkiego ducha. Patrząc na jego dorobek można zauważyć stopniową ale stałą redukcję. Przejście od hałasu do ciszy, od światła do cienia, od przestrzeni publicznych do prywatnych.

Architektura Kahna wykazuje ciągłe zainteresowanie tworzeniem MIEJSCA sprzyjającego dobremu samopoczuciu, daleka jest zaś od ograniczania się do formalnego / graficznego rozwiązania planu.  

  1. Instytucje ludzkie
Trzy najważniejsze wg Kahna ludzkie instytucje to :

1 – SZKOŁA – jest miejscem, które zaspokaja ludzką potrzebę nauki.

2 – ULICA – jest miejscem spotkań z licznymi sposobami użytkowania, gdzie ‘dziecko może odkryć kim chce być, gdy dorośnie’.

3 – PLAC – to miejsce, gdzie dążenia jednostkowe są łączone i mieszane z celami ludzkości jako całości.
  
SZKOŁA
‘Potrzeba nauki wynika z formy w jakiej zostaliśmy stworzeni. Wszystko, co tworzy Natura odsłania formę, w której zostało stworzone. Skała pokazuje istotę skały a ludzie swoją ludzką istotę. Jeżeli uporządkujemy żywe istoty według świadomości (na swój sposób róża też posiada świadomość) zbliżymy się do zrozumienia historii naszego stworzenia. Niektórzy ludzie są w stanie zrekonstruować cały wszechświat ze zwykłej obserwacji źdźbła trawy. Potrzeba (uczenia się) jest źródłem wszystkich instytucji nauki.
Szkoła oznacza dla mnie grupę przestrzeni, w których możliwe jest należyte nauczanie i uczenie się.
Szkoła miała swój początek w momencie gdy człowiek (nie świadom jeszcze, że jest nauczycielem) usiadł pod drzewem, by podzielić się swymi spostrzeżeniami z innymi ludźmi (nieświadomymi jeszcze, że są uczniami).
Studenci uczyli się i chcieli być tacy jak ich mistrzowie. Chcieli też edukować swoje dzieci. Dla tego celu stworzyli odpowiednią przestrzeń i tak powstała pierwsza szkoła.
Fakt ten, jako konsekwencja ludzkiej aspiracji, był nieunikniony.
Architekt kreuje przestrzeń i nadaje jej formę po zrozumieniu jaką powinna być, aby mogła odpowiednio funkcjonować.’  

ULICA jest harmonią, przestrzenią wspólną, której ‘ściany’ należą do całego społeczeństwa, dla korzyści wszystkich. Niebo jest jej dachem (sufitem?).
Miejsca spotkań mają swój początek w ULICY – idei harmonii.

‘Ulica implikuje publiczne miejsce spotkań bez dachu. Hala (sala) spotkań jest przykrytą ulicą. Jest to słuszne kategoriach spotkań i zgromadzeń ludzi. Fasady budynków przy ulicy są jak ściany sali spotkań. Ulice miast ograniczone są budynkami. Dzisiaj ulice nie odnoszą się do domów – są zredukowane do szlaków komunikacyjnych. By wrócić do oryginalnej idei tego, czym ulica być powinna musimy na nowo zdefiniować i uporządkować ruch / komunikację. Zaczął bym od zaraz. Powinniśmy zdefiniować prawa budynków ponad ulicami, przy których stoją. Tym sposobem charakter ulic uległby znaczącym zmianom.’

PLAC 
‘Aspiracje realizowane są na uniwersytecie; na rynku w świecie komercji realizowane są potrzeby. Pomiędzy leży FORUM, gdzie wyrażane są aspiracje i potrzeby. Na forum (PLACU) ludzie wchodzą w kontakt z aspiracjami innych ludzi i odkrywają w ten sposób wspólne cechy rodzaju ludzkiego. Jednostka zdaje sobie sprawę ze swojej przynależności do wspólnoty, i że może osiągnąć swoje cele tylko wówczas, gdy są one zgodne z celami innych. Potrzebne jest miejsce, gdzie może się to dziać, gdzie jednostka czuje się reprezentowana na przykład przez rząd wybrany przez całą społeczność jednostek. (…) Wydaje mi się, że plac publiczny stracił swój reprezentatywny charakter. (…)
Więc wracam zawsze do idei PLACU, ale w nowej interpretacji. To nie tylko prosta kwestia obszaru zieleni w mieście, ale miejsca, gdzie panuje porządek i harmonia między ludźmi, gdzie ludzie wzajemnie się rozumieją, gdzie splatają się ich aspiracje i potrzeby.’
  
  1. Architektura
W dorobku Kahna wyróżnić można pięć stałych elementów:
1. Kompozycja i spójność (niepodzielność, integralność).
2. Szacunek dla materiałów.
3. Moduł przestrzenny, którego powtarzalność determinuje plan.
4. Światło jako czynnik kompozycji.
5. Relacje między elementami architektonicznymi.      
 
1. Kompozycja i spójność.

Spójność budynku dla Kahna ma znaczenie wymiaru filozoficznego. Porównywał swoje rozumienie piękna i kompozycji do teorii św. Tomasza z Akwinu, który opisał cztery kryteria niezbędne do określenia obiektu pięknym:

- spójność (integritas)
- perfekcja (perfectio)
- symetria i proporcje (proportio)
- jasność / przejrzystość / klarowność (claritas)

Wg Kahna kryteria te zapewniają kompletność, niemożliwość oddzielenia części od całości bez zaburzenia równowagi (equilibrium) obiektu.
Wreszcie klarowność jest specjalną cechą odróżniającą jeden obiekt od drugiego. (unikalność ale też celowość)
Odróżnienie przez Kahna przestrzeni obsługujących od obsługiwanych daje wgląd w jego pojęcie kompozycji.
Koncepcja ta była stale przez Kahna rozwijana i rafinowana. (najlepszym przykładem jest Salk Institute)

Stałe punkty będące źródłem, podstawą całego projektu.

Koncepcja struktury opartej o pewne stałe elementy.

Rozwój kompozycji u Kahna ma swój kontekst historyczny. Na początku wieku XX kompozycja była jednym z głównych przedmiotów w Ecole des Beaux-Arts w Paryżu. Nie tylko prace Juliana Gaudet’a, wybitnego profesora tejże szkoły, ale też prace Tony Garniera (sławnego studenta Gaudet’a) wywarły głębokie wrażenie na Kahnie. Jednakże postacią mającą największy wpływ na twórczość Kahna był współczesny Gaudetowi, lecz będący jego oponentem Auguste Choisy. Ważne dla Kahna były nie tyle jego pisma i idee (Kahn nie znał francuskiego, nie był też nigdy wielkim czytelnikiem w sensie akademickim) co wspaniałe ilustracje w jego książce ‘L’Historie de l’Architecture’. Nie będąc w stanie czytać po francusku Kahn interpretował rysunki na swój sposób. Fakt ten pozwolił mu przekroczyć przepaść pomiędzy francuską klasyczną i akademicką tradycją a dwudziestowiecznym racjonalizmem. Kahn oparł swój system na uporządkowaniu dwóch zasadniczych aspektów kompozycji architektonicznej : technicznego i estetycznego.

  1. Szacunek dla materiałów.
Jedną z charakterystycznych cech architektury Kahna jest sposób użycia materiału. Waga, jaką przykładał do materiałów wyraża jego chęć (dążenie) do ustanowienia nowej, lepszej relacji człowieka z naturą. Betonowe ściany Salk Institute są technicznie zaawansowane pod względem użycia materiału – pokazują / eksponują proces ich budowania. Problemem w ścianach wylewanych w szalunkach są śruby łączące dwie strony szalunku. Kahn postanowił nie ukrywać problemu a raczej go podkreślić, wyeksponować, wygrać na korzyść budynku i tym sposobem kontrolować go.
Richards Laboratory jest być może pierwszym budynkiem skonstruowanym z prefabrykowanych elementów betonowych, w którym nawet dźwig od początku odgrywał ważną rolę w komponowaniu projektu.
Cegła w rękach Kahna ożywa, jak gdyby był to całkiem nowy materiał. Kahn używa cegły w połączeniu z betonem, by uzyskać syntezę wzmacniającą opór betonu i rozszerzającą jego potencjał ekspresji.
Nawet gdy zaprzecza naturze w swym poszukiwaniu nowych środków wyrazu, język formalny Kahna wykazuje szacunek dla praw natury.
W kompozycji budynków Kahna skonstruowanych z cegły i betonu (Library for Philips Exeter Academy, Teatr w Fort Wayne, Synagoga Hurva w Jerozolimie) można jasno odróżnić dwie strefy: wewnętrzną (skonstruowaną z żelbetu dla przekrycia dużych otwarć/ przestrzeni) oraz zewnętrzną strefę  (skonstruowaną z cegły), która osłania strefę wewnętrzną i grupuje mniejsze pomieszczenia (przestrzenie) zaprojektowane dla różnych innych czynności.
Zrozumienie przez Kahna specyfiki każdego materiału prowadzi do doskonałej harmonii między technologią, materiałem i formą.
  1. Przestrzeń.           
 ‘Architecture comes from The Making of a Room.’

Według Kahna plan to kompozycja pewnej liczby elementów. Każdy z różnych modułów przestrzennych jest samodzielną jednostką, niezależną od całości planu. Dla Kahna przestrzeń nie jest rzeczą abstrakcyjną ale czymś konkretnym, dopasowanym do ludzkiej skali. Czynności ludzkie mają miejsce w przestrzeni i, w odczuciu Kahna, miejsce dla spotkania dwóch osób jest kompletnie różne od przestrzeni zgromadzenia większej ilości ludzi.

‘The difference is that which exists between facts (event) and their realization (performance).’     

  1. Światło jako czynnik kompozycji.
Światło naturalne determinuje charakter przestrzeni. Plan określa gdzie światło jest a gdzie nie ma. Ilustrują to szkice Partenonu – elementy zamykające narysowane są na czarno – są one za razem elementami konstrukcyjnymi. Nic nie jest zbyteczne, wszystko ma użytek / zastosowanie. Od samego początku Kahn zainteresowany jest ekonomiką użytych elementów. Jest to widoczne (ewidentne) już w jego pierwszych projektach.
Ściany w Weiss House składają się z przesuwnych w pionie paneli, co pozwala regulować ilość dopływającego światła. We Fleischer House forma okien zdeterminowana jest samym światłem. W Konsulacie Amerykańskim w Luandzie ściana z otworem usytuowana przed właściwą fasadą z oknami reguluje dopływ światła. Kolejne rozwiązanie zastosowane w synagodze Mikveh w Filadelfii to ‘świetlne butelki’ kontrolujące iluminację przestrzeni wielkiego wnętrza. W budynku Richards Laboratory for Medical Research Kahn osiągnął najpełniejszą integrację pomiędzy ‘pustą’ a ‘wypełnioną’ przestrzenią. Kompozycja planu jest oparta na serii jednostek przestrzennych z pionami instalacyjnymi i szlakami cyrkulacji pomiędzy nimi.
W jednym z jego ostatnich projektów (renowacja części Houston) Kahn zastosował typologię planu opartą o serię odizolowanych przestrzeni. (forma odpowiednia funkcji) Przestrzenie te umożliwiają dzianie się wielu różnych czynności w tym samym czasie, każda przestrzeń ma w dodatku różnorodność (mnogość) możliwych zastosowań.
Ekspresywna siła architektury Kahna skupia te przestrzenie w jedną harmonijną całość.
I tutaj konstrukcja organizuje ludzkie czynności, określając przestrzenie zaprojektowane dla dobrobytu użytkowników.
Kahn odrzuca podział na strukturę i przegrody, na jednostki konstrukcyjne i przestrzenne. W jego pracy technika jest integralną częścią architektury.

  1. Relacje między elementami architektonicznymi.       
Do skomponowania przestrzeni konieczna jest analiza związków między tworzącymi ją elementami. Forma tej relacji – konkretna czy symboliczna była ciągłym tematem przemyśleń  / rozważań architektów w każdym okresie historycznym.
Kahn zauważył, że otwarcie pomiędzy dwoma elementami nośnymi jest samo w sobie środkiem komunikacji. W jego pracy przejścia pomiędzy elementami często odznaczają się wielką subtelnością. W domu Adlera i Vore’a, gdzie pomieszczenia są rozmieszczone niezależnie od osi symetrii. W innych projektach rozplanowanie jest odśrodkowe – jak w Laboratoriach Richardsa lub Mill Creek Community Centre. Najbardziej oryginalne rozwiązanie tego problemu jest w projekcie Bryn Mawr, gdzie szlak komunikacji prowadzi przez narożniki trzech kwadratów, tworząc użyteczne przestrzenie o wielkiej jakości architektonicznej.

W pracy Kahna widoczna jest troska o rozwiązywanie architekturą problemów dnia dzisiejszego. Mimo tego jego dorobek jest ponadczasowy raczej niż historyczny, w sensie, że nie składa się on z linearnego rozwoju podstawowych trendów architektury nowoczesnej. Nie jest też prostą, racjonalną fuzją (syntezą) postulatów przeszłości. Ponadczasowa nie znaczy, że ignoruje problemy czy potrzeby teraźniejsze. Istnieje wiele ważnych dzieł architektury, które w zasadzie nie są historyczne, nawet mimo zmieniających się wraz z upływem czasu kryteriów oceny.
 
‘W średniowieczu architekci katedr gotyckich budowali z masywnych bloków litego kamienia. Dziś mamy puste elementy budowlane. Elementy budowlane są tak samo ważne jak przestrzenie, które definiują, które w zależności od ich rozmiaru mogły by być przestrzeniami w ścianach mieszczącymi wentylację, ogrzewanie i instalacje elektryczne lub większe przestrzenie, w których ludzie przemieszczają się lub oddają się swym zajęciom.
Ciągle powiększające się zainteresowanie strukturami przestrzennymi jest dowodem na chęć pełnego ich wykorzystania. Formy, z którymi teraz eksperymentujemy wywodzą się z naszego głębszego zrozumienia natury i są wynikiem niekończącego się poszukiwania porządku.
Tradycyjny system dążący do ukrycia struktury nie wpisuje się w ten porządek gdyż hamuje on architekturę. Wierzę, że artysta instynktownie pozostawia ślady procesu, w którym obiekt został stworzony – tak w architekturze jak i w innych sztukach.
Tendencja do dekoracji zewnętrza budynku wywodzi się ze zwyczaju ukrywania jego części składowych i sposobu jego tworzenia / budowania / składania / powstawania.
Struktury, które budujemy powinny spełniać wszelkie wymagania techniczne dla definiowanej przestrzeni. Podwieszone sufity zasłaniające elementy konstrukcyjne niszczą proporcje. Powinniśmy projektować w ten sam sposób w jaki budujemy – od dołu do góry. Budynek powinien pokazywać materiały, z których jest złożony oraz sposób w jaki go zrobiono. Tą drogą architektura będzie mieć moc ekspresji, która pochodzi od metody raczej niż od powierzchownej ornamentacji.
W wyniku tego niepotrzebne więcej będzie zafałszowanie konstrukcji akustycznymi przegrodami lub sztucznym oświetleniem, ukrywanie kanałów, przewodów, rur i kabli. Idąc dalej architekci, inżynierowie i budowlańcy uczynią metodę powstawania ich budynków widoczną – odrzucając powierzchowne okładziny i ozdoby.’ 

Kahn zwykł mawiać: ‘Boulle exists and so does architecture.’

  1. Miasto      
U swojego zarania miasto było prymitywną osadą. Później w historii stało się miejscem nagromadzenia instytucji. W swojej najwcześniejszej formie instytucja była wyrażeniem (manifestacją) wspólnoty i reprezentacją harmonii. Stale zmieniające się okoliczności i nieprzewidywalność przyszłości działa jak więź łącząca społeczność i sprzyja harmonii i zgodzie.

Kahn uważał, że miara wartości miasta jest jego użyteczność. Zaprojektował dla Filadelfii parkingi w formie stadionu, z mieszkaniami i biurami na obwodzie.

‘Potrzeba implikuje coś, co już istnieje, zaś pożądanie skierowane jest ku czemuś, co jeszcze nie istnieje i jest źródłem woli istnienia.’
  
  1. Osobowość architekta
 ‘How accidental our lives are and how influenced by circumstance.’

Przy interpretacji dzieł sztuki ważne jest usytuowanie ich w historycznym kontekście oraz postrzeganie go, jako syntezy tego kontekstu raczej niż jako wyniku czysto osobistych intencji artysty. Wiele dzieł architektury powstaje wyłącznie jako wynik indywidualnego, osobistego podejścia ale prawdziwy związek między architektem a architekturą oparty jest na wyrażonej afirmacji ludzkiej istoty indywidualnej i socjalnej, i przekracza mijające mody i style. Afirmacja ta obecna w architekturze Kahna uwidacznia się w syntezie formalnej i porządku, jakimi odznaczają się jego prace.
Artysta jest związany z przeznaczeniem społeczeństwa oraz instytucji, w których żyje, nawet jeżeli jednostka próbuje ukazywać się jako wolna, pomimo iluzorycznego / złudnego charakteru takiej wolności.
Powinnością i największym wyzwaniem artysty jest śledzić rozwój otaczającego go świata i nadać formę postrzegania społeczeństwu, do którego należy. (w szczególności związku pomiędzy nieskończoną naturą i ludzkim przemijaniem.)
Artysta musi być odpowiedzialny i zdolny podjąć wyzwanie tworzenia lepszego świata, świadomy tego, że przyszłość nie jest tworzona przez wylegiwanie się na słońcu.
Budowanie przyszłości zaczyna się TERAZ i wymaga wyjątkowych / nadzwyczajnych wysiłków.
Louis Kahn posiadał te cechy. Stawał do niezliczonych wyzwań jako artysta i architekt.

Doktor Eisely powiedział :
‘Naszym zadaniem jest nie wyobrażać sobie i przypuszczać, ale odkrywać jak robi to, lub zrobiła by to Natura.’  

Jako architekt Kahn stosował proces redukcji do abstrakcyjnej struktury, która stanowiła jego materiał wyjściowy – źródło ekspresji. Wyjątkowy / unikalny charakter jego prac jest wynikiem tego właśnie procesu. Zwykł mawiać : ‘nie ma innego budynku’ – mając na myśli poświęcenie wszystkich swoich wysiłków, całej pasji, inteligencji i doświadczenia, jako artysty dla bieżącego projektu. Pokazuje to jego identyfikację z przestrzeniami definiującymi budynek, z prawdziwym światem otaczającym budynek i ze sobą samym, jako jednostką. Tworzył budynki szczere, które zdobywały uznanie publiczne.

Kahn żył i wykształcił się jako architekt w Filadelfii – wytwornym mieście z proporcjonalnymi ulicami i szerokimi zadrzewionymi chodnikami. Miasto założone w XVIII wieku, umiejscowione pomiędzy dwiema rzekami zaprojektowane było przez Williama Penna. Plan zorganizowany był wokół pięciu placów stanowiących centrum. Ta stosunkowo statyczna kompozycja została zakłócona w XIX wieku przez przekątną tnącą miasto łącząc je z Fairmount Park. Kilka miast rozwiązało połączenie tkanki urbanistycznej z ruralistyczną w lepszy sposób.
Filadelfia, jako jedyne miasto w USA ma szerokie i nieprzerwane widoki centrum – z ratuszem w jego sercu.
Idee Kahna formowały się i dojrzewały w tym środowisku. Studiowanie związków pomiędzy różnymi elementami miasta – rzekami, placami, ulicami i biznesem – i ich strefowanie było podstawą wszystkich jego spostrzeżeń. Widoczne jest to w całej jego pracy – od projektu centrum Filadelfii do domu Goldberga.

Przyjaciółmi Kahna byli ludzie, z którymi współpracował. Dwa razy w tygodniu miał przyjemność towarzystwa studentów Uniwersytetu Filadelfii. Mawiał :
‘Czuję się spełniony, jako nauczyciel tylko wtedy, gdy nie potrzebuję mówić : Ja zrobił bym to tak …’

W szkole, w swojej ‘kaplicy’ (jak zwykł ją nazywać) Kahn mógł testować słuszność swoich teorii. Uniwersytet był dla niego miejscem, gdzie możliwa jest ocena hipotez i działań z całkowitą wolnością.

‘Handel rozwija się na rynku, architektura należy do uniwersytetu.’

Mawiał : ‘ Jednostka uczy się tylko tego, co już w niej jest.’

Twierdził, że proces nauki rzemiosła (praktyki zawodowej) jest stałym odkrywaniem siebie – ‘Człowiek odkrywa formę swojego stworzenia – tożsamość swojego stwórcy.’  

Życiowe wydarzenia / okoliczności i liczne spotkania (starcia / potyczki) odcisnęły na nim piętno i nadały formę kipiącym w nim ideom.

Kahn rozważany w kontekście historycznym odszedł od architektury nowoczesnej i sformułował nową architekturę na podstawie innych koncepcji. Zaproponował całkowicie nowe idee dotyczące relacji pomiędzy licznymi elementami, które definiują przestrzeń oraz wzajemnych powiązań przestrzennych zarówno funkcjonalnych jak i strukturalnych.

Ważność pracy Kahna leży w jego dostrzeżeniu nowej kultury, cechującej się poszukiwaniem nowych wartości, w jej zalążku. Jak sam kiedyś stwierdził : ‘ W obecnych czasach nawet samo Słońce nie jest oczywiste.’ 

Kahn odbył długą wyprawę do Europy w latach 1928 – 29, gdzie studiował dzieła architektury europejskiej (rysował, malował, ‘rysował światło’). Wielkie wrażenie robiły na nim budowle starożytne i średniowieczne – Partenon w Atenach (tak jak wcześniej na Le Corbusierze), świątynia w Paestum, zamek w Szkocji, klasztor w Izraelu.


Louis Isadore Kahn (prawdziwe nazwisko Szmulowski) urodził się 20.02.1901 na wyspie Osel w Estonii. W 1905 jego rodzina wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych. Zmarł na atak serca 17.03.1974 na stacji Pennsylvania w Nowym Jorku, w podróży powrotnej z Indii. 

Projekty przed Kahnem o podobnym podejściu – np. Johnson Wax Factory / Frank Lloyd Wright.

Projekty kontynuujące podejście Kahna – np. Terminal Lotniska Stansted / Foster & Partners; Centrum Pompidou / Piano & Rogers;

Renzo Piano pracował dla Kahna w latach 1965 – 70 między innymi przy projekcie fabryki Olivetti. (potencjalny kontynuator myśli)

Mario Botta – widoczne podobieństwa w kształtowaniu architektury – rzuty / bryła.

Moshe Safdie – uczeń Kahna.

Jego dorobek prezentuje nieustanne poszukiwanie prawdziwego sedna / esencji architektury, jej głębokich korzeni i fundamentalnych wartości.
Jednorodność dorobku Kahna powinna być rozumiana raczej jako funkcja jej podstawowych postulatów niż konkretnego stylu czy formalnej mody / formalizmu.
Przyjęcie tych fundamentalnych idei jest oczywistym źródłem siły w całej jego pracy.

Kahn do studentów :
‘Rozróżnienia (podziały) , których dokonałem pomiędzy tym co wymierne a niewymierne, pomiędzy formą a obrazem, pomiędzy przestrzeniami obsługującymi a obsługiwanymi są dychotomiami istniejącymi tylko w umyśle, podczas gdy duch zawsze dąży do jedności.’

  
Bibliografia
Louis I. Kahn Works and Projects’, Romualdo Giurgola, Editorial Gustavo Gigli S.A., Barcelona 1979/1989